RSS Nieuws Heemkundekring Nispen
Home Actueel Vereniging Nispen Collecties Producten Fotoalbum Links

zoeken   sitemap   colofon   contact   extranet

sociale media

Nispen > Bodemschatten

Bodemschatten
Nispen is een oud dorp...dat werd vaak geschreven in allerlei publicaties. Maar het duurde lange tijd voordat daar echt concrete bewijzen voor waren. De afgelopen jaren zijn er aantal archeologische onderzoeken verricht in Nispen die belangrijke informatie leverden voor de (oudste) geschiedenis van het dorp. Op deze pagina leest u daar meer over.

Waarom archeologisch onderzoek?
Bij verstoring van de grond, zoals het bouwrijp maken van een kavel voor bouwwerkzaamheden, wordt de grond verstoord waardoor heel vaak eventuele sporen uit het verleden vernietigd worden. Omdat archeologisch onderzoek kan bijdragen om meer te weten te komen over de oudste geschiedenis van een plaats of gebied is het belangrijk om hiermee zorgvuldig om te gaan. De overheid is hier ook steeds meer van doordrongen en dit heeft uiteindelijk geresulteerd in wetgeving die per 1 september 2007 van kracht is geworden.












Kasteel Moerendaal
In het gebied Moerendaal heeft tot in de zeventiende eeuw een kasteel of slotje gestaan dat een tijd in het bezit van de familie Rubens is geweest. Het bestaan van dit gebouw en de relatie met de schilder Rubens heeft altijd tot de verbeelding gesproken. Naar aanleiding van verschillende publicaties over het voormalige ‘kasteel’ Moerendaal verrichttee de Roosendaalse heemkundekring veldonderzoek naar mogelijke resten. In november 1990 werden funderingsresten gevonden van het landhuis. Na enkele dagen graven werden nog meer muurresten en zelfs een waterput blootgelegd. Na een melding bij de gemeente moest de heemkundekring zijn werkzaamheden staken. Vervolgens werd door Stichting RAAP in opdracht van de toenmalige gemeente Roosendaal en Nispen 1992 een onderzoek verricht dat bestond uit weerstandsmetingen, magnetometeronderzoek en grondboringen. De eindconclusie was dat er zich in de bodem fundamenten bevonden van een bouwwerk van ongeveer 12 x 12 meter, vermoedelijk omgeven door een gracht. In de nabijheid was een zogenaamde ‘voorburcht’, eveneens omgeven door een gracht, die waarschijnlijk bestond uit een hoeve met bijgebouwen. Het onderzoek gaf tevens aan dat er waarschijnlijk nog tal van sporen aanwezig waren. Omdat de grond met deze restanten niet verstoord wordt, zal er vooralsnog geen verder onderzoek plaats vinden. De tegenwoordige eigenaar van het perceel, waterschap De Brabantse Delta, heeft in bij de herinrichting van het gebied een wandelpad op het perceel aangelegd en in 2010 met beplanting de contouren van het kasteel aangegeven. Samen met een informatiebord zorgt dat er voor dat er op passende wijze meer bekendheid gegeven kan worden aan de verborgen schat. Meer informatie over kasteel Moerendaal en de archeologische onderzoeken op het perceel leest u in het jaarboek 2007 van de heemkundekring.

Zandvang Molenbeek
Vanwege de aanleg van een zandvang bij de Molenbeek nabij de Nispenseweg (Nispense brug) werd in de periode 2002-2003 archeologisch onderzoek verricht in opdracht van het  voormalige Waterschap Het Scheldekwartier. Dit was een vervolg op een vooronderzoek in 2001. De reden dat onderzoek werd verricht was de mogelijkheid om op sporen van een oude doorwaadbare plek (een voorde) te stuiten en de nabijheid van voormalig kasteel Moerendaal waardoor er mogelijk waardevolle archeologische resten te vinden zouden zijn. In februari 2003 werd het eindrapport heeft uitgebracht. Het onderzoek leverde diverse losse vondsten op waarvan de meesten uit de post-Middeleeuwse periode dateren en de oudste mogelijk uit de 1e tot 3e eeuw na Chr. Echter de resten zijn waarschijnlijk allemaal verspoeld dan wel recentelijk van elders aangevoerd met opgebrachte grond in dit gebied. Een aantal vondsten hebben wel een lokaal historisch belang, mede vanwege een mogelijk verband met monument Moerendaal. Er zijn geen archeologische sporen of resten van constructies aangetroffen die wijzen op een oude voorde of voorganger van de Nispense brug. Gezien de conclusie werd geen nader archeologisch onderzoek noodzakelijk geacht. De volledige resultaten zijn vastgelegd in het rapport ‘Archeologische begeleiding Aanleg Zandvang Molenbeek te Nispen gemeente Roosendaal’. Dit rapport kunt u raadplegen in het ErfgoedCentrum Nispen.

Oostmoer
Toen de gemeente in 2000 plannen had om Oostmoer fase 1 bouwrijp te maken, heeft de heemkundekring de gemeente gevraagd om archeologisch onderzoek te verrichten. De Cultuurhistorische Waardenkaart van de provincie Noord-Brabant geeft aan dat het gebied ten oosten van Nispen als een gebied met middel en hoge archeologische waarden bekend staat. Omdat archeologisch onderzoek toen nog niet wettelijk verplicht was én bij de gemeente Roosendaal toen nog weinig aandacht was voor archeologie, is dit niet opgepakt. Wel heeft een amateur-archeoloog zeer beperkt onderzoek verricht en kwam toen met conclusies die overeenstemmen met hetgeen uit het latere onderzoek van Oostmoer fase 2 naar voren kwam: sporen van bewoning uit de 10e en 11e eeuw. Helaas zijn deze bevindingen niet verder uitgewerkt en op schrift gesteld.
Ruim vijf jaar later werd gestart met het bouwrijp maken van Oostmoer fase 2. Dit was voor de gemeente aanleiding om in de zomer van 2006 proefboringen te verrichten. Hieruit bleek dat het waardevol was om verder onderzoek te verrichten. Dit gebeurde in februari en maart 2007. Uit het onderzoek bleek dat er voor 1157 bewoning was bij de nederzetting Nispen. Er zijn resten aangetroffen uit vier verschillende bewoningsfasen:de achtste tot tiende eeuw, de elfde tot twaalfde eeuw, begin dertiende eeuw en de zestiende eeuw. Het gros van de sporen, drie woningen, een bijgebouw, vier waterkuilen, een waterput en een greppel, dateren tussen de elfde en dertiende eeuw. De relicten van aardewerk dateren uit de 10e en 11e eeuw (zogenaamd Pingsdorf aardewerk) en ook van latere perioden (zoals Rijnlands aardewerk maar ook restanten van pijpen). De oudste scherf dateert uit de 8e eeuw. In West-Brabant is overigens nog zeer weinig bekend over landelijke bewoning in de betreffende periode zodat de Nispense resultaten een waardevolle bijdrage leveren aan de geschiedenis van deze streek. Op 23 november 2007, tijdens de opening van de tentoonstelling ´Nispen 1050 jaar´ van de heemkundekring, presenteerde wethouder S. Adriaansen van de gemeente Roosendaal een brochure over de resultaten van de opgraving met als titel 'Nispens verleden verlengd'. In het jaarboek 2007 van de heemkundekring is daaraan eveneens aandacht besteed.


▲ Naar boven

Voormalige pastorie en tuin
Vanwege de bouw van een aantal zorgwoningen in de tuin van de voormalige pastorie te Nispen en de verbouw van het pastoriegebouw, werd in 2004 een verkennend archeologisch onderzoek uitgevoerd. De reden hiervoor was dat de bebouwde kom van Nispen in een zone ligt met een hoge archeologische verwachting. Deze verwachting is gebaseerd op het ter plekke voorkomen van een esdek. Eventuele archeologische resten uit de perioden vóór de Middeleeuwen zijn meestal goed bewaard gebleven in een dergelijk esdek. Dit esdek is in latere perioden opgehoogd door bemesting. Het onderzoek bestond uit boringen waaruit bleek dat het bodemprofiel verstoord c.q. verploegd is waardoor de kans op het aantreffen van (intacte) prehistorische, Romeinse of middeleeuwse vindplaats in het onderzoeksgebied klein is. Er is een scherf aardewerk aangetroffen (Pingsdorf) uit de 10e of 11 eeuw maar aangenomen mag worden dat deze als mestaardewerk op de locatie terecht is gekomen. Geconcludeerd werd dan ook om eventueel aanvullend onderzoek te doen in de vorm van proefsleuven. Hiertoe is uiteindelijk niet overgegaan maar projectontwikkelaar WSG heeft toen wel aangegeven om te streven naar behoud van archeologische waarden wanneer die tijdens de bouwwerkzaamheden alsnog gevonden zouden worden. Voor zover bekend is hier echter geen sprake van geweest. De volledige resultaten van het archeologisch onderzoek zijn beschreven in het rapport ‘Nispen Kerkplein 8; Inventariserend Archeologisch Veldonderzoek’ van BAAC bv. Het rapport is te raadplegen in het ErfgoedCentrum Nispen.

Rozenakker
Vanwege woningbouw op een perceel aan de Essenseweg werd in het najaar van 2012 een veldverkenning gedaan. Daarbij werden een aantal archeologische vondsten gedaan die dateren uit de IJzertijd (vanaf 800 v Chr.) en de Romeinse tijd (begin van onze jaartelling). Daaropvolgend werd medio 2014 een proefsleuvenonderzoek verricht. Bij dit onderzoek werden een aantal sleuven op een perceel gemaakt om te zien of naar aanleiding van eerder (veld)onderzoek archeologische relicten aanwezig zijn in de bodem. Dit onderzoek werd uitgevoerd door bureau BAAC. De resultaten uit dit onderzoek leidden niet tot verdere opgravingen. Dat viel - gezien het eerder gehouden veldonderzoek - tegen. Wel bleek wel dat een deel van het perceel restanten van een veenlaag bevatte.
Echter op de plaats waar de nieuwe huisartsenpraktijk Nispen wordt gebouwd, werden in het voorjaar van 2015 door archeologen een aantal paalkuilen aangetroffen die samen een regelmatig patroon vormen. Uit een van de kuiltjes kwamen nog scherven ijzertijd-aardewerk naar boven. Ook werd er nog een randfragment van een Romeinse pot aangetroffen, niet in de kuilen maar in de grond daarboven.

Volgens de voorlopige bevindingen gaat het hier om een tweeschepig huis van het type Haps-Oss/Ussen. Dat waren de eerste tweeschepige huizen in het zandgebied van Zuid-Nederland, daterend uit de eindfase van de vroege IJzertijd tot de late IJzertijd (700 – 12 v.Chr.). Het Nispense huis zou ongeveer 16 meter lang en 8,50 meter breed zijn geweest. Dat wijkt niet veel af van het type van Haps. Het huis stond met de kop naar de zuidwesten gericht, waar de wind overwegend vandaan kwam. Als deze reconstructie klopt, dan is het grootste deel van het huis teruggevonden: de drie middenstaanders en delen van de westelijke, noordelijke en zuidelijke wanden. Misschien dat in het najaar van 2015 nog een opgraving gedaan worden om meer van de buitenste wanden terug te vinden.

Gebied rondom kerk
Van de herinrichting van het gebied tussen de kerk en basisschool met onder meer een Turftuin en openluchttheater, werden in 2014 een aantal onderzoeken verricht door vrijwilligers in samenwerking met de gemeentelijke archeoloog. Daarbij werd allereerst van de gelegenheid gebruik gemaakt om archeologische waarnemingen te verrichten. Tijdens het verzetten en opschonen van de grond van de voormalige moestuin is in april 2014 gekeken naar de aanwezigheid van scherven, (menselijke) botten of puin maar deze werden niet gevonden. Op een ander gedeelte werden wel enkele vondsten gedaan, zoals een wandfragment van een papkom met groene slib en een pijpenkop (resp. 16e en 19e eeuw). Een dag later werd het westelijk gedeelte van het terrein deels met de schop geschaafd maar dit leverde geen vondstmateriaal op, behalve een oorfragment van een kruik uit de 15de of 16de eeuw. Uit de waarnemingen ten aanzien van de grondstructuren en gebrek aan substantiële vondsten mocht geconcludeerd worden dat het terrein waarschijnlijk in vroegere tijden niet geschikt was voor akkergrond of bewoning omdat het terrein ten noorden van de kerk aan de rand van een (venige) laagte lag, die zich oostwaarts uitstrekte. De zwarte aarde waarmee de laagte was opgevuld dateert waarschijnlijk uit de 19de eeuw. Een gelaagdheid ontbrak. Op één meter diepte werden nog stukken van dakpan gevonden. Het volledig ontbreken van menselijke botten wijst er bovendien op, dat er ten noorden van de oude kerk nooit kerkhof is geweest. Dat lag grotendeels aan de zuidzijde. Het terrein ten noorden van de kerk hoorde dus vanouds niet bij de oude landbouwgronden van Nispen. Op dit plaats van het huidige voetpad achter de kerk liep vroeger een weggetje dat bekend was als ‘De Sprenghe’ of ‘Sprengstraatje’. Een schilderij uit circa 1850 dat de situatie van dit gebied zoals het er toen uitzag, weergeeft toon een bouwseltje met daarin een soort van houten regelschuif wat vermoedelijk de bewuste spreng is. De locatie van deze spreng komt vrij goed overeen met de plaats waar de kraan bijna wegzakte tijdens de grondwerkzaamheden in het voorjaar van 2014. Het overgrote deel van sprengen zijn meestal kunstmatig gecreëerd, hoewel in sommige gevallen ook natuurlijke sprengen voorkomen. Indien dit laatste hier het geval is, dan kan dit gegeven (een oude natuurlijke wateropwelling naast een zeer oude kerk) in het uiterste geval wellicht enige historische betekenis hebben. In 2015 besloot het college van de gemeente Roosendaal aan het voetpad de naam ‘Sprengepad’ te geven.

De kans bestaat dat de kerk centraal tussen de akkers werd neergezet op grond die verder niet in gebruik was, maar er is ook kans dat de oudste kerk ergens anders stond en later pas op de huidige plek kwam te staan.
In juni en september 2014 werden opgravingen verricht op het terrein link pal van de huidige kerk. Tot grote verrassing bleken grote delen van de contouren van de kerk die in 1930 werd gesloopt, nog aanwezig te zijn in de grond en soms zelfs ook maar net onder het maaiveld. Op basis van de blootgelegde restanten kan gesteld worden dat de oude kerk, die begin 17e eeuw was hersteld vanwege vernielingen tijdens de Tachtigjarige Oorlog, voor een substantieel deel toen nog in tact moest zijn. Uit de teruggevonden sporen kan opgemaakt worden dat de eerste stenen kerk in Nispen gebouwd is tussen 1300 en 1350. Dit was een zogenaamde zaalkerk omdat de vorm nogal vrij rechthoekig was zonder uitbouwen. In de tweede helft van de veertiende eeuw werd deze kerk uitgebreid. Er werd een toren bijgebouwd en het koorgedeelte (de ruimte waar het altaar in de kerk staat en daar verder achter) werd langer en groter. Rond 1427 werd de kerk vergroot en kreeg nu ook twee zijbeuken. Bij de onderzoeken zijn houtskoolresten gevonden onder de teruggevonden stenen funderingen van de oude kerkgebouwen die daar gestaan hebben. Deze houtskoolresten zijn wetenschappelijk onderzocht en dateren zeer waarschijnlijk uit de periode tussen 1015 en 1155 na Christus. Dit maakt het aannemelijk dat er toen een houten kerkje is gebouwd in het centrum van het huidige Nispen.


Een overzicht van alle geregistreerde archeologische vindplaatsen en vondsten in Nederland vindt u op: archeologie.erfgoedthesaurus.nl.